Cách chọn aptomat cho nhà ở: MCB, RCBO hay CB cóc?

Chọn aptomat (cầu dao tự động) cho nhà ở cần trả lời bốn câu hỏi: mạch dùng điện 1 pha hay 3 pha, dòng định mức bao nhiêu để hợp với dây dẫn, dòng cắt ngắn mạch (kA) có đủ không, và mạch đó có cần chống giật hay không. Bài này giải thích từng thông số, kèm bảng thông số một số mẫu MCB, RCBO và CB cóc do Sino và Rạng Đông công bố để bạn đối chiếu khi mua.

MCB, RCBO, RCCB và CB cóc khác nhau thế nào?

• MCB (aptomat tép): gắn trên thanh ray DIN trong tủ điện, bảo vệ quá tải và ngắn mạch. MCB không chống giật.
• RCBO (aptomat chống giật): gộp chức năng của MCB với bảo vệ dòng rò. Loại dùng để bảo vệ người thường có dòng rò tác động 30 mA.
• RCCB (cầu dao chống dòng rò): chỉ chống dòng rò, không bảo vệ quá tải và ngắn mạch, nên phải đi kèm MCB.
• CB cóc (aptomat gia dụng): loại nhỏ gắn nổi trong hộp, dòng cắt thấp và không chống giật; thường dùng cho mạch phụ, phòng trọ.

1. Chọn số cực: 1P, 2P hay 3P

1P đóng cắt dây pha của một nhánh (đèn, ổ cắm từng phòng). 2P (hoặc 1P+N) đóng cắt cả dây pha và dây trung tính, thường dùng làm aptomat tổng cho nhà dùng điện 1 pha. 3P dùng cho điện 3 pha như xưởng nhỏ, máy bơm, máy nén khí 3 pha.

Về kích thước, mỗi cực MCB dạng tép rộng 18 mm (1 mô-đun): 1P chiếm 1 mô-đun, 2P chiếm 2, 3P chiếm 3. RCBO 1P+N của Rạng Đông rộng khoảng 36 mm, tức 2 mô-đun. Nên đếm đủ chỗ trong tủ trước khi mua.

2. Chọn dòng định mức theo dây dẫn và tải

Nguyên tắc: aptomat phải ngắt trước khi dây bị quá nhiệt, nên dòng định mức của aptomat không được lớn hơn khả năng chịu dòng của dây trong mạch. Tính theo tải trước, sau đó kiểm tra lại với tiết diện dây.

Ví dụ: nhánh ổ cắm đi dây 2,5 mm² thì dùng aptomat 16 A hoặc 20 A. Không nên lắp 32 A cho dây này, vì khi quá tải dây có thể nóng lên trước khi aptomat kịp ngắt.

3. Dòng cắt ngắn mạch (kA) và đặc tính ngắt C

Dòng cắt (Icu hoặc Icn, đơn vị kA) là dòng ngắn mạch lớn nhất mà aptomat cắt được an toàn. MCB theo IEC 60898-1 phổ biến ở các mức 4,5 kA, 6 kA và 10 kA. Aptomat tổng gần nguồn nên chọn loại có dòng cắt cao hơn aptomat nhánh.

Đặc tính ngắt C (ngắt tức thời khi dòng bằng 5–10 lần dòng định mức) dùng cho tải thông dụng: đèn, ổ cắm, động cơ nhỏ. Các mẫu MCB trong bài đều là loại C.

Cần đọc đúng số liệu theo số cực và điện áp: dòng Sino SC68N loại 2 cực được công bố dòng cắt 10 kA ở 240 V (6 kA ở 415 V), còn loại 1 cực là 6 kA ở 240 V.

4. Khi nào cần aptomat chống giật?

MCB chỉ bảo vệ dây và thiết bị khỏi quá tải, ngắn mạch; nó không phát hiện dòng điện rò qua người. Các nhánh có nước hoặc thiết bị vỏ kim loại dễ rò điện như bình nóng lạnh, nhà tắm, máy giặt, ổ cắm ngoài trời nên có RCBO, hoặc MCB kèm RCCB 30 mA.

Ví dụ, Rạng Đông công bố RD.RCBO 1P+N 32A có dòng rò tác động 30 mA, dòng rò không tác động 15 mA, dòng cắt Icn 6 kA, đặc tính C, theo tiêu chuẩn TCVN 6951-1 / IEC 61009-1.

Thiết bị chống giật hoạt động hiệu quả hơn khi các thiết bị vỏ kim loại được nối đất đúng cách. Thiết bị chống dòng rò thường có nút TEST để kiểm tra định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Bảng thông số một số mẫu aptomat Sino và Rạng Đông

Cách đọc bảng: dòng Sino SC68N có đủ các mức 6–63 A và giá niêm yết thấp hơn ở cùng mức dòng; loại 2 cực công bố dòng cắt 10 kA ở 240 V. Các mẫu Rạng Đông công bố độ bền cơ khí 10.000 chu kỳ và có RCBO chống giật 30 mA cho nhánh cần bảo vệ người.

Minh bạch: Nam Dương Thịnh – đơn vị chủ quản Ngành Điện – có kinh doanh các sản phẩm được nhắc trong bài. Thông số lấy theo tài liệu nhà sản xuất công bố; giá chỉ để tham khảo. Bạn có thể xem các mẫu aptomat và thiết bị bảo vệ tại Giohang247.vn.

Gợi ý cấu hình cho nhà phố dùng điện 1 pha (tham khảo)

• Aptomat tổng: MCB 2P có dòng định mức phù hợp công suất đăng ký và dây từ công tơ vào nhà; nên chọn loại có dòng cắt cao hơn các nhánh.
• Nhánh chiếu sáng: MCB 1P 10–16 A (dây 1,5 mm²).
• Nhánh ổ cắm: MCB 1P 16–20 A (dây 2,5 mm²).
• Máy lạnh: mỗi máy một nhánh riêng, dòng định mức theo công suất máy và tiết diện dây.
• Bình nóng lạnh, nhà tắm, máy giặt: RCBO 30 mA, hoặc MCB kèm RCCB 30 mA.

Với nhà xưởng, công trình lớn hoặc khi cải tạo tủ điện cũ, nên để kỹ sư hoặc thợ điện tính phụ tải, chọn dây và aptomat theo TCVN 9206:2012 và TCVN 9207:2012. Việc lắp đặt, đấu nối cần thợ điện có chuyên môn và phải ngắt nguồn trước khi thao tác.

Câu hỏi thường gặp

Aptomat hay nhảy, có nên thay loại dòng lớn hơn?

Không nên tự ý tăng dòng định mức. Aptomat nhảy là dấu hiệu quá tải, ngắn mạch hoặc (với RCBO) có rò điện. Nếu tăng dòng định mức mà dây không đủ lớn, dây có thể quá nhiệt. Hãy nhờ thợ điện kiểm tra nguyên nhân.

Nhánh bình nóng lạnh nên dùng aptomat gì?

Nên có chống giật: RCBO 30 mA hoặc MCB kèm RCCB 30 mA. Dòng định mức chọn theo công suất bình và tiết diện dây; ví dụ bình 2.500 W chạy điện 230 V có dòng làm việc khoảng 11 A, thợ điện sẽ chọn aptomat lớn hơn dòng này nhưng không vượt khả năng chịu dòng của dây.

Dòng cắt 6 kA và 10 kA khác nhau thế nào?

Đó là dòng ngắn mạch lớn nhất aptomat cắt được an toàn. Con số lớn hơn cho biên an toàn cao hơn khi ngắn mạch xảy ra gần nguồn; vì vậy aptomat tổng thường chọn loại có dòng cắt cao hơn aptomat nhánh.

CB cóc có dùng thay MCB trong tủ điện được không?

CB cóc được thiết kế gắn nổi trong hộp riêng và có dòng cắt thấp (ví dụ Rạng Đông RD.HB 2P1E 20A công bố Icn 1,5 kA), phù hợp mạch phụ tải nhỏ. Tủ điện gắn ray DIN nên dùng MCB hoặc RCBO dạng tép.

Nguồn tham khảo

• Sino (Công ty TNHH Xuân Lộc Thọ): SC68N 1 cực, SC68N 2 cực, SC68N 3 cực; catalogue cầu dao và tủ điện 09/2026.
• Rạng Đông: RD.MCB 1P1E 16A, RD.RCBO 1P+N 32A, RD.HB 2P1E 20A, catalogue aptomat và tủ aptomat.
• TCVN 9206:2012 – Đặt thiết bị điện trong nhà ở và công trình công cộng; TCVN 9207:2012 – Đặt đường dẫn điện trong nhà ở và công trình công cộng.
• IEC 60898-1 (aptomat MCB), IEC 61009-1 / TCVN 6951-1 (RCBO).